Jak weryfikować informacje - skąd wiedzieć, że są prawdziwe?

W świecie, w którym mamy powszechny dostęp do informacji na wyciągnięcie ręki, coraz częściej dostrzegamy, że są one niespójne. Jedne wiadomości przeczą innym. Nawet korzystanie z narzędzi do weryfikacji informacji, które funkcjonują dzięki organizacjom fact-checkingowym, nie gwarantuje, że będziemy w stanie ze stuprocentową pewnością określić co jest prawdą, półprawdą, a co zwykłą manipulacją.

Porównywanie, analizowanie i wyciąganie wniosków zależy od dziedziny. Inaczej będziemy analizować dane w przypadku nauk ścisłych, a inne podejście zastosujemy, gdy mamy do czynienia ze zdrowiem, ponieważ każdy organizm jest inny, różne jest środowisko, w którym żyjemy i to co pomogło jednej osobie, na kogoś innego już nie będzie oddziaływać w takim samym stopniu. Da się jednak wyodrębnić wspólne kryteria, po których można poznać czy źródło publikacji jest wiarygodne.

✅ 1. Autor - po pierwsze sprawdź źródło publikacji i dowiedz się kim jest autor

• Imię i nazwisko autora jest podane, czyli publikacja nie jest anonimowa. Niby sprawa oczywista, ale zdarza się, że publikacje dziennikarskie podpisane są jako grupa osób np. gdy wypuszcza się plotkę, nikt konkretny się pod tym nie podpisuje, trudno pociągnąć kogoś do odpowiedzialności. Może to oznaczać, że informacja nie jest sprawdzona. Po co redakcja to robi? Najwyraźniej bierze pod uwagę bilans korzyści i strat z takiego działania i decyduje się na publikację wątpliwych treści, bo tym sposobem zasiewa w odbiorcach pożądane emocje. Nie daj się na to nabrać, jeśli nie da się określić kto jest autorem tekstu, nie trać czasu na dalszą lekturę.

• Autor jest specjalistą w danej dziedzinie - ma stopień naukowy, publikacje, afiliację naukową. Przykład afiliacji: Uniwersytet Warszawski, Instytut Fizyki Teoretycznej. Możesz sprawdzić autora np. w bazach takich jak ORCID lub Google Scholar.

• Równie ważne jest doświadczenie w danej dziedzinie, nawet mimo braku formalnego wykształcenia. Nie bez znaczenia jest też rozpoznawalność autora, to ile ma obserwatorów w mediach społecznościowych, polubień, ilość komentarzy oraz ich treść.

✅ 2. Miejsce publikacji - wydawca, czasopismo, treści w internecie

• W przypadku publikacji naukowych – ważne jest to czy wydawcą jest instytucja naukowa lub uznane wydawnictwo (Elsevier, Springer, Oxford UP itd.). Dobrze, gdy publikacja znajduje się w renomowanym czasopiśmie naukowym (np. Nature, Science, IEEE, Studia Logica).

• Czasopismo ma recenzję naukową – artykuły są sprawdzane przez innych ekspertów przed publikacją. Informacja o „peer-reviewed” często jest dostępna na stronie czasopisma. Niektóre czasopisma udają naukowe, ale nie mają recenzji i biorą pieniądze za publikację tzw. predatory journal. Sprawdź, czy czasopismo nie jest na liście tzw. Beall’s List (archiwum podejrzanych wydawnictw).

• Jeśli artykuł pochodzi z internetu, zobacz, czy to strona uniwersytetu, czasopisma naukowego czy fundacji naukowej. Jeśli autor nie jest naukowcem, warto sprawdzić czy ma swój profil oraz czy można przeczytać jak sam się przedstawia w zakładce „o nas”. Tam powinno być podane źródło finansowania. Jeśli publikacja nie została sfinansowana ze środków grantu jakiegoś ministerstwa w ramach jakiegokolwiek konkursu, za to powstała dzięki darczyńcom to można mówić o pewnej niezależności w działaniu. Jeśli tego nie ma ważne jest sprawdzenie sieci powiązań. Czy autor reprezentuje firmę? Jakie są orientacje polityczne? Jakie cele miał autor publikując informacje? Czy dojście do prawdy jest jedyną motywacją czy może chciał coś wykazać? Odpowiedzi na te pytanie mogą być pomocne, ale nawet tutaj należy zachować czujność. Firma może widnieć w rejestrach od kilkunastu lat, ale nie być wiarygodna, np. jeśli publikowane treści nie zgadzają się z profilem jej działalności.

✅ 3. Źródła i bibliografia

• Artykuł zawiera cytowania i bibliografię – odnosi się do innych publikacji naukowych.

• Bibliografia jest aktualna i związana z tematem.

• Brak źródeł to ostrzeżenie - podobnie jak w przypadku braku konkretnego autora wymienionego z imienia i nazwiska.

• Dywersyfikacja źródeł pozwala na uzyskanie pełniejszej wiedzy na interesujący nas temat.

✅ 4. Styl i struktura

• Styl pisania jest formalny, rzeczowy, bez emocjonalnego języka czy sensacji. Unikaj clickbaitowych tytułów typu: „Naukowcy zszokowani nowym odkryciem!”.

• Struktura: wstęp, przegląd literatury, metodologia, wyniki, wnioski.

✅ 5. Data publikacji

W naukach ścisłych niektóre elementy wiedzy mogą być trwałe i ponadczasowe, ale większość wiedzy jest przybliżeniem, zależnym od kontekstu i aktualnych modeli. Natomiast dla wielu dziedzin (np. biologii molekularnej, AI, medycyny) liczy się aktualność. Warto poszukać możliwie najbardziej aktualnej publikacji. Ale nawet w naukach ścisłych wiedza może być trwała funkcjonalnie, ale rzadko jest absolutnie ponadczasowa. To, co dziś uznajemy za „pewne”, może w przyszłości okazać się tylko szczególnym przypadkiem czegoś głębszego. Sprawdź datę publikacji i oceń, czy wiedza jest nadal aktualna.

✅ 6. Cytowania (indeks H, impact factor)

• Czy artykuł był cytowany przez innych? Można to sprawdzić w bazach: Google Scholar, Scopus, Web of Science. Jak inni wypowiadali się na temat przedstawionych informacji. Z jakimi opiniami spotkała się publikacja - za co została krytykowana?

• W przypadku publikacji internetowych – czy możliwe jest dodawanie opinii lub komentarzy, jeśli tak, to jakie one są? Wiadomo, że ten element jest stosunkowo podatny na manipulacje za pomocą farm internetowych troli, ale może wśród samych wychwalających komentarzy znajdzie się jakaś negatywna wypowiedź, która może naprowadzić na kolejny trop do sprawdzenia. To działa także w drugą stronę. Jeśli wśród opublikowanych opinii negatywnych są takie, które jednak przeczą takiej narracji to może warto pochylić się nad sprawdzeniem kolejnych informacji. Historia zna przypadki celowego oczerniania, jeśli prawda jest niewygodna.

Ocena wiarygodności informacji jest skomplikowanym i czasochłonnym zadaniem. Uzyskiwanie wiedzy poprzez obserwację rzeczywistości i wyciąganie wniosków to proces, a nie jednorazowa czynność. Wiele zależy od naszego doświadczenia, które nabywa się wraz z analizą kolejnej publikacji.